Zimna rachuba.

Obietnice obliczeniowej racjonalności, czyli jak próbujemy zaufać liczbom od Leibniza do Big Data.

Celem tej książki jest odpowiedź na pozornie proste pytanie: jak to się stało, że w wysoko rozwiniętym społeczeństwie, gdy chcemy się czegoś dowiedzieć albo kogoś do czegoś przekonać, próbujemy problem zmierzyć i obliczyć. Ma to rozjaśnić czemu nam, obywatelom współczesności liczby, mierniki, wskaźniki i statystyki wydają się wzorcowo obiektywne i nieodparcie przekonujące. Jako że jest to (przynajmniej częściowo) książka historyczna, jej celem jest także pokazanie, że nie zawsze tak było, mimo że tak trudno nam sobie wyobrazić alternatywę, co świadczy o tym, jak głębokie przemiany przyniosła ta cicha rewolucja. Dlatego przedmiotem książki jest analiza rozwoju idei i technik kwantyfikacyjnych coraz liczniejszej gamie zastosowań, zarówno w historii nauki, jak i w zastosowaniach pozanaukowych – ekonomicznych, instytucjonalnych, popularnych i ich śladów w życiu społecznym. Kwantyfikacja jest przy tym rozumiana jako rozwój praktyk obiektywności. W tym celu wprowadzam pojęcie „standardu racjonalności” jako historycznego sposobu tworzenia i potwierdzania wiedzy. Analizuję w tym celu pomysły zwolenników i przeciwników kwantyfikacji w nauce XIX i XX wieku, ich obietnice, ostrzeżenia i prognozy. W pracy stawiam i udowadniam tezę, że coraz chętniejsze w tym okresie wprowadzanie liczb, obliczeń i statystyk do coraz szerszej palety zastosowań było główną przyczyną zmiany standardów racjonalności z przednowoczesnych w nowoczesne – następstwem nowożytnej standaryzacji miar i norm, a także przyczyną uzależnienia współczesności od liczb. Z finalną stacją w postaci współczesnych koncepcji kognitywistycznych, wedle których sama istota ludzkiego poznania polega de facto na przeprowadzaniu mentalnych obliczeń. Rozważam konsekwencje intelektualne i społeczne romansu nowoczesności z kwantyfikacją, a przy okazji pokazuję nielinearny przebieg tego procesu, krytykując w ten sposób „wigowską” wizję historii nauki.

Finalnie efektem jest historyczno-kognitywistyczna opowieść o narodzinach społeczeństwa matematyczno- informacyjnego a konkretniej tego, w jaki sposób produkujemy w takim społeczeństwie wiedzę i z niej

korzystamy. Przekonuję Czytelnika, że poszukujemy w ten sposób pewności i obiektywności, próbując opierać się na autorytecie liczb już od czasów XIX-wiecznego galicyjskiego statystyka Mieczysława Marassego, który nazwał dopiero co raczkującą wtedy statystykę środkiem dowodowym ponad wszytskie inne argumenta. Zaproponowana w tej książce teoria korzysta z narzędzi licznych poddziedzin: historii nauki, historii społecznej, socjologii kwantyfikacji i kognitywistyki (epistemologii historycznej), dając w efekcie rodzaj interdyscyplinarnej genealogii rozwoju matematycznej racjonalności naukowej i ogromnego wpływu, jaki wywiera na życie w XXI wieku.